TẠP CHÍ TIN TIỂU HỌC

Theo Etienne, đánh giá trong dạy học dự án cần đề cập đến ba hình thức đó là 

+ Tự đánh giá của mỗi thành viên: Mỗi cá nhân tự đánh giá sự hoàn thiện, cái đó. được, thái độ của mình trong quá trình thực hiện dự án.

+ Đánh giá chéo giữa các thành viên: Thành viên này đánh giá thành viên khác trong nhóm nhằm phát triển năng lực đánh giá người khác của người học dưới sự kiểm soát, điều phối của giáo viên.

+ Đánh giá của giáo viên: Xây dựng phiếu đánh giá tổng thể dự án, học sinh phải điền vào phiếu sau dự án.

Hoặc theo Plé thì hình thức đánh giá trong dạy học dự án cần mang tính tập thể các mức độ như sau:

+ Đánh giá bên trong giữa các nhóm tham gia dự án với nhau.

+ Đánh giá bên ngoài, các cá nhân không tham gia dự án đánh giá kết quả và học tập của dự án.

+ Khi các nhóm tự đánh giá lẫn nhau và các cá nhân bên ngoài đánh giá dự án là cơ hội để giáo viên đánh giá các thành viên dự án, hiệu quả dự án và kết quả học tập của học sinh.

Trong đánh giá các dự án giáo dục STEM cần thể hiện các mức đánh giá về sản phẩm, sự học tập, sự hợp tác và sự tham gia của cá nhân dựa trên một số mức độ sau:

triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh (HS).

 

Đối với giáo viên (GV), vai trò của Internet hỗ trợ quá trình dạy học nói chung và dạy học theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS nói riêng, được thể hiện thông qua việc: 

- Giúp GV tìm kiếm những nguồn tư liệu, phần mềm dạy học hữu ích có sẵn trên Internet; 

- Giúp GV lưu trữ, chia sẻ nguồn tư liệu, phần mềm dạy học theo các mục đích cụ thể;

 

- Gợi ý cho GV sử dụng nguồn tư liệu để dạy học một cách hiệu quả. 

Đối với HS, Internet là nơi chứa lượng thông tin khổng lồ, nhưng cũng là nơi chứa đựng nhiều cám dỗ. Do đó, nếu không được định hướng rõ ràng về mục tiêu tìm kiếm, HS rất dễ đi “lạc” khi khai thác thông tin trên Internet. Lúc này, GV cần có những định hướng rõ ràng, quan trọng đối với HS trong quá trình tìm hiểu, giải quyết các vấn đề học tập. Quá trình sử dụng Internet giải quyết các nhiệm vụ học tập có thể được thực hiện ngay tại lớp học, hoặc ở nhà, dưới sự hướng dẫn của GV thông qua 

các nhiệm vụ học tập cụ thể.

 

Trên cơ sở phân tích nội dung và các giai đoạn của quá trình dạy học, vai trò của Internet đối với quá trình phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS được khai thác thông qua: 

- Vai trò của Internet hỗ trợ dạy học các đơn vị kiến thức; 

- Vai trò của Internet hỗ trợ các giai đoạn của tiến trình dạy học.

 

Kết hợp với các phương tiện dạy học khác, Internet là một phương tiện hỗ trợ đắc lực được GV nâng cao hiệu quả dạy học, cũng như phát triển năng lực GQVĐ cho HS.

Các kiến thức khoa học tự nhiên trong chương trình phổ thông đa phần được rút ra từ thực nghiệm. Tuy nhiên, không phải quá trình nào xảy ra trong tự nhiên đều dễ quan sát trực tiếp. Một số quá trình xảy ra trong tự nhiên lại không thể quan sát bằng mắt thường vì diễn biến của các quá trình này xảy ra quá nhanh hoặc quá chậm. Điều đó gây khó khăn trong việc nghiên cứu tìm ra quy luật của chúng. 

Một trong các biện pháp có thể hỗ trợ cho việc nghiên cứu các quá trình đó là sử dụng các mô phỏng. Thông qua mô phỏng, các quá trình sẽ được lí tưởng hoá, cũng như tuỳ chỉnh tốc độ diễn ra một cách dễ dàng. Ngoài ra, những mô phỏng này còn hiển thị các kết quả tính toán, xử lí số liệu mà điều kiện bình thường khó có thể tiến hành. Do đó, tạo điều kiện cho HS phát hiện các vấn đề tồn tại và dễ dàng định hướng các cách giải quyết.

Để có thể tự xây dựng các mô phỏng, không phải là không thể đối với GV. Nhưng để thuận tiện và tiết kiệm thời gian, Internet chính là nơi cung cấp đa dạng và chính xác các mô phỏng này. Thông qua Internet, GV dễ dàng khai thác các mô phỏng, và lựa chọn để sử dụng trong dạy học một cách chủ động, phù hợp với mục tiêu bài học. Trong số các website cung cấp miễn phí các mô phỏng, thì PhET là một địa chỉ được GV khoa học tự nhiên thường xuyên sử dụng. 

 

Theo lí luận dạy học hiện đại thì một quá trình dạy học nói chung hay một quá trình dạy học cơ sở (một tiết dạy trên lớp) gồm các giai đoạn: củng cố trình độ kiến thức xuất phát cho HS; xây dựng kiến thức mới; ôn luyện và vận dụng kiến thức; tổng kết, hệ thống hóa kiến thức; kiểm tra đánh giá trình độ kiến thức và các kĩ năng của HS. Internet hỗ trợ các giai đoạn của quá trình dạy học có thể là trực tuyến (online) nếu trường học được trang bị hệ thống mạng, hoặc có thể do GV download các tư liệu dạy học từ Internet để sử dụng ngoại tuyến (offline). 

Bất kì một tiết học nào, khi muốn dẫn dắt đến vấn đề thì GV phải tìm cách mở đầu bài học hướng HS đến nội dung chính của bài học. Cách mở đầu một bài học có thể là một thí nghiệm, có thể là một câu chuyện, cũng có thể là một sự liên hệ của bài học trước… Vấn đề cơ bản là GV phải lôi cuốn được người học ngay từ đầu, tạo ra sự hưng phấn, tính tò mò cho HS ngay từ những giây phút đầu tiên của tiết học. Với việc sử dụng Internet, cách mở đầu bài học đã có những thuận lợi nhất định. Trong giai đoạn này, GV có thể sử dụng Internet hỗ trợ trong việc tóm tắt kiến thức đã học từ bài trước, đưa ra các hình ảnh, các đoạn phim về các hiện tượng tự nhiên một cách trực quan và yêu cầu HS giải thích các hiện tượng đó. GV cũng có thể sử dụng Internet hỗ trợ trong việc đưa ra các hiện tượng mới cần nghiên cứu, đặt ra những tình huống có vấn đề đối với HS. Mặc dù trong giai đoạn này, thời gian sử dụng Internet là không nhiều, nhưng hiệu quả lại rất cao. Vì chỉ với một thời lượng ngắn ngủi, có thể truyền tải được lượng thông tin khá nhiều và hình thức truyền tải thông tin là khá hấp dẫn đối với HS, có thể đặt HS vào một trạng thái tập trung cao độ, chuẩn bị tốt cho các giai đoạn tiếp theo của tiết học. 

Có thể nói, Internet có vai trò quan trọng trong giai đoạn xây dựng kiến thức mới. Việc sử dụng Internet hợp lí trong giai đoạn này sẽ mang lại những hiệu quả rất cao. Bằng việc sử dụng những phần mềm mô phỏng hay minh họa các hiện tượng, các quá trình, kết hợp các phương pháp đàm thoại, HS dễ dàng nhận biết, so sánh và phân tích các hiện tượng. Việc tiến hành các thí nghiệm với sự hỗ trợ của Internet sẽ vừa là nguồn cung cấp các kiến thức, vừa là phương tiện để cung cấp những kiến thức mới. Thông tin dưới dạng văn bản (kênh chữ), hình ảnh đồ họa, phim video (kênh hình), và âm thanh xuất hiện trên màn hình chính là những đối tượng cần tìm hiểu, nghiên cứu mà HS có thể thu nhận, phân tích và xử lí tốt hơn. Các dữ liệu trên Internet hỗ trợ tốt cho các hoạt động quan sát, mô tả của HS, dẫn đến sự hình thành những biểu tượng hay quan niệm mới về vấn đề đang nghiên cứu. Đây cũng là hình thức hữu hiệu, tạo điều kiện để tư duy HS phát triển theo hướng khái quát hóa, quy nạp, từ đó xây dựng kiến thức mới một cách chắc chắn. 

Ngoài ra, việc mô phỏng, minh họa các hiện tượng hay quá trình trên Internet còn làm nổi rõ mối quan hệ giữa các sự kiện đang khảo sát với các sự kiện đã biết, từ đó có thể dẫn dắt tư duy phát triển theo hướng suy lí, diễn dịch để đi đến kiến thức mới. 

Việc sử dụng Internet trong tổng kết và hệ thống hóa tri thức sẽ có nhiều thuận lợi [5]. Có thể sử dụng phần mềm để xây dựng chương trình tổng kết, hệ thống hóa tri thức theo từng module. Chương trình có thể điều khiển tiến trình tổng kết, đảm bảo việc hệ thống hóa có tính  logic cao về mặt nội dung. Với phần mềm ôn tập thì HS có thể lựa chọn nội dung ôn tập từ hệ thống bảng chọn (menu) của chương trình. HS có thể lặp lại quá trình ôn tập với số lần thích hợp không hạn chế và dễ dàng chuyển đổi giữa các nội dung khác nhau.

 

Trên Internet luôn có những chương trình phù hợp trong việc giám sát chất lượng học tập của HS. Sử dụng Internet làm công tác kiểm tra, đánh giá sẽ giảm đi rất nhiều thời gian nhờ khả năng thống kê và xử lí kết quả nhanh chóng của hệ thống. Ngoài khả năng cho biết nhanh chóng kết quả đánh giá, thì tính khách quan, tính chính xác của các kết quả xử lí bằng Internet, khả năng cho phép thực hiện việc kiểm tra, đánh giá trên nhiều nội dung kiến thức bằng các loại câu trắc nghiệm đa dạng khác nhau là đặc tính riêng của Internet.

       

Biết tận dụng những khả năng này của Internet trong việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS, thì GV có thể chủ động củng cố kiến thức cho HS ở bất kì thời điểm nào trong quá trình dạy học. Đồng thời, HS có thể tiến hành nhiệm vụ kiểm tra, đánh giá tại nhà khi sử dụng Internet theo kế hoạch cụ thể đã được GV phân công.

 

Học tập với Internet sẽ giáo dục cho các em lòng say mê khoa học, hiểu được khả năng sáng tạo vô tận của con người, hình thành ở HS niềm tin vào khả năng lao động, ý nghĩa tốt đẹp của lao động sáng tạo; là kho tàng kiến thức vô tận mà các em có thể tìm kiếm bất cứ lúc nào, ở đâu khi máy vi tính đã được kết nối với mạng Internet. 

Với các cách khác nhau, trong từng giai đoạn khác nhau, Internet có những vai trò hỗ trợ khác nhau. Nhưng nhìn chung, sự hỗ trợ của Internet trong các giai đoạn của quá trình dạy học là hết sức cần thiết và nhờ có nó mà chất lượng dạy học được nâng cao. 

Rèn luyện kĩ năng phát hiện vấn đề cho HS thông qua việc định hướng cho HS huy động tri thức để tiếp cận, khai thác các tình huống có vấn đề, tiến tới nhận biết, phát hiện ra các biểu hiện trực quan có liên quan đến vấn đề.

 

Theo Triết học duy vật biện chứng, mâu thuẫn là động lực thúc đẩy sự phát triển. Mâu thuẫn ở đây là mâu thuẫn giữa một bên là trình độ hiểu biết đang có, bên kia là nhiệm vụ mới cần được giải quyết. Để giải quyết được nhiệm vụ nhận thức mới, khắc phục được mâu thuẫn trên thì phải xây dựng kiến thức mới, phương pháp mới, kĩ năng mới. Trong dạy học, việc tạo ra tình huống có vấn đề chính là tạo ra hoàn cảnh để HS tự ý thức được vấn đề cần giải quyết, có nhu cầu hứng thú GQVĐ, biết được mình cần phải làm gì và sơ bộ xác định được làm như thế nào. Như vậy “vấn đề” ở đây vừa là đối tượng vừa là động lực thúc đẩy hoạt động GQVĐ.

Do đó, để rèn luyện kĩ năng phát hiện vấn đề cho HS thì điều tất yếu là phải đặt HS vào hoàn cảnh cụ thể có liên quan đến vấn đề mà HS cần giải quyết, tạo điều kiện cho HS trực tiếp tham gia vào hoạt động phát hiện và GQVĐ. Trong dạy học, việc tổ chức tình huống có vấn đề chính là tạo ra hoàn cảnh để HS tự ý thức được vấn đề cần giải quyết, có nhu cầu hứng thú giải quyết, biết được mình cần phải làm gì và sơ bộ xác định được làm như thế nào. Hay nói cách khác, việc đặt HS vào tình huống có vấn đề chính là tạo ra hoàn cảnh để HS rèn luyện kĩ năng phát hiện vấn đề.

 

Để sử dụng hiệu quả các tài nguyên trên Internet vào dạy học giúp HS phát hiện ra vấn đề một cách nhanh chóng và dễ dàng, GV cần định hướng cho HS thực hiện theo các bước sau: 

- Sử dụng Internet tái hiện các kiến thức cũ có liên quan; yêu cầu HS nêu lại các kết luận, quy tắc, định 

luật… đã học hoặc yêu cầu HS dự đoán hiện tượng xảy ra theo kinh nghiệm mà HS đã biết trước đó; 

- Tăng cường cho HS quan sát các sự vật, hiện tượng thông qua các kết quả thí nghiệm hoặc qua các đoạn video trên Internet ghi lại các hiện tượng thực tế mà những hiện tượng này mâu thuẫn hoặc trái hẳn với kết luận, dự đoán của HS vừa nêu giúp HS nhận ra các biểu hiện trực quan liên quan đến vấn đề; 

- Gợi ý để HS phát hiện ra mâu thuẫn giữa sự vật, hiện tượng vừa quan sát với vốn kiến thức mà HS đã có trước đó. Khi HS xác định được mâu thuẫn từ tình huống chính là HS đã phát hiện được vấn đề cần nghiên cứu. Việc phát hiện, làm rõ mâu thuẫn từ tình huống có vấn đề sẽ kích thích hứng thú của HS, dẫn tới sự “chuyển động” của những tri thức mà HS đã có trước đây vào nhu cầu tìm tòi “cái chưa biết”, tạo điều kiện thuận lợi cho GV điều khiển HS phân tích tình huống, tiếp nhận và giới hạn vấn đề cần giải quyết.

 

Ví dụ: Sử dụng Internet góp phần định hướng HS vận dụng tri thức, tiếp cận, nhận biết các tình huống có vấn đề liên quan đến “Mắt”. GV có thể cho HS quan sát video về thực trạng liên quan đến các tật của mắt… Đây là một vấn đề phổ biến trong thực tiễn, nhưng lại rất khó để HS hình dung ra vấn đề. Do đó, sử dụng Internet khai thác tài nguyên dạy học trong trường hợp này là rất cần thiết. 

Thông qua các video này, HS sẽ phát hiện ra vấn đề và tiến hành phân tích các yếu tố liên quan để phát biểu chính xác vấn đề cần giải quyết. 

Để phát triển năng lực GQVĐ thì GV phải cung cấp cho HS đầy đủ các dữ kiện có liên quan đến vấn đề nghiên cứu để HS có cái nhìn tổng quát về sự vật hiện tượng liên quan đến vấn đề. Trên cơ sở đó, HS thu thập, sắp xếp, phân tích và đánh giá thông tin liên quan đến các sự vật hiện tượng riêng lẻ. HS sẽ phát hiện ra được điểm chung giữa các sự vật hiện tượng hay nguyên nhân mấu chốt của vấn đề. Từ

đó, HS sẽ kết nối các thông tin thu thập được để đề ra được chiến lược có thể GQVĐ một cách hiệu quả và tối ưu nhất 

Sử dụng Internet hỗ trợ HS giải quyết được vấn đề GV cần định hướng cho HS:

 

- Thu thập, sắp xếp, đánh giá tất cả các thông tin, dữ kiện có liên quan đến vấn đề trên cơ sở quan sát các sự vật, hiện tượng một cách tổng thể, trên tất cả các mặt, các mối liên hệ (bên ngoài, bên trong, trực tiếp, gián tiếp);

 - Kết nối các thông tin, dữ kiện vừa thu thập với kiến thức đã có của HS để xác định nguyên nhân làm nảy sinh vấn đề (làm rõ mâu thuẫn); 

Để HS tiến hành thực hiện giải pháp tốt, GV sử dụng Internet như một công cụ định hướng, gợi ý cho HS vạch ra chiến lược, kế hoạch thực hiện việc GQVĐ, phân chia từng giai đoạn thời điểm để tiến hành thực hiện từng mục tiêu của giải pháp. 

Ví dụ: “Mắt” là một khái niệm rất gần gũi với tất cả HS. Tuy nhiên, khi nghiên cứu về cấu tạo quang học của mắt, GV cần sử dụng các mô phỏng hoặc đoạn video trên Internet. Những tài nguyên này được sắp xếp một cách có trật tự, mô tả đầy đủ và chính xác các thông tin liên quan. Những định hướng này sẽ góp phần cho HS phân tích thông tin và đề xuất các giả thuyết. 

Sau khi lựa chọn được phương pháp tối ưu, HS cần lập kế hoạch thực hiện giải pháp: tiến trình thực hiện, phân bổ, cách sử dụng các nguồn lực; từ đó thực hiện kế hoạch đề ra để tiến hành GQVĐ. 

Để thực hiện tốt giải pháp đã đề ra, quá trình hướng dẫn của GV có thể được hỗ trợ bằng cách sử dụng 

Internet giúp cho HS lên kế hoạch hoạt động chi tiết, cụ thể, tránh lãng phí thời gian, sức lực vào những công việc không liên quan đến vấn đề. Đồng thời, để đảm bảo việc thực hiện đúng mục tiêu đã đề ra, GV cần định hướng và giúp đỡ HS kịp thời lên kế hoạch và điều chỉnh kế hoạch hoạt động của nhóm sao cho phù hợp với vấn đề cần giải quyết và đồng thời tuỳ theo điều kiện thực tế hiện có của lớp học, trường học mà điều chỉnh, thay đổi kế hoạch  GQVĐ sao cho phù hợp nhất.

 

Từ những kết quả thu được, HS cần đối chiếu với mục tiêu ban đầu để đánh giá kết quả thực hiện. Nếu kết quả chưa phù hợp, cần tìm ra lí do để khắc phục, hoàn thiện vấn đề. Đồng thời, trên cơ sở các kết luận rút ra cho vấn đề vừa giải quyết, cần khái quát hóa lí thuyết, để áp dụng cho những vấn đề tương tự, rút kinh nghiệm cho những hoạt động tiếp theo.

Ví dụ: GV và HS có thể sử dụng các ứng dụng trực tuyến để trao đổi, điều chỉnh kế hoạch GQVĐ như: Google Docs, các mạng xã hội... Quá trình này có thể được tiến hành giữa các nhóm HS - HS và GV. Những góp ý này đặc biệt hiệu quả đối với các nhiệm vụ được giao từ trước. Thông qua trao đổi, góp ý, và điều chỉnh, HS sẽ xây dựng được kế hoạch thực hiện giải pháp một cách phù hợp. 

  

Một trong những bước quan trọng để người học GQVĐ là xác định, làm rõ bản chất vấn đề. Để xác định đúng bản chất của vấn đề, HS cần xác định, giải thích các thông tin liên quan đến vấn đề; từ đó định hướng được vấn đề cần nghiên cứu.

 

Hứng thú không phải là cái gì đó bẩm sinh, thiên hướng. Vì thế, GV cần phát huy hơn nữa vai trò của chính mình trong việc hỗ trợ và duy trì sự phát triển hứng thú nơi chủ thể người học.

Trong quá trình dạy học, GV có nhiều cách để giúp HS chủ động, hứng thú trong quá trình GQVĐ. Quá trình này đòi hỏi HS phải có sự tập trung, chủ động trong việc tiếp cận kiến thức. 

Việc tạo hứng thú và sự tập trung của HS trong quá trình GQVĐ là rất cần thiết. Tính trực quan và sinh động của các tài nguyên trên Internet luôn góp phần mạnh mẽ trong việc tạo động cơ, hứng thú học tập cho HS. Do đó, khi sử dụng hợp lí, đúng thời điểm thì Internet sẽ hỗ trợ hiệu quả cho HS trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề.

Ví dụ: Để giảm bớt áp lực, giúp HS hứng thú hơn trong học tập, GV có thể cho HS quan sát các hiện tượng vĩ mô trong thực tế (quá trình chuyển động của các hành tinh, khám phá vũ trụ...). Đối với những nội dung kiến thức này, HS sẽ rất khó để hình dung trọn vẹn nếu không được hỗ trợ nhận thức bằng các tài nguyên trên Internet.

   

Việc ứng dụng CNTT vào trong GD-ĐT đã tạo ra một sự chuyển biến rõ rệt trong quá trình đổi mới nội dung chương trình, phương pháp dạy học, việc học của HS và quá trình quản lí giáo dục. Việc khai thác và sử dụng mạng Internet trong dạy học GQVĐ thông qua sự tổ chức của GV giúp cho HS vừa nắm được tri thức mới, vừa nắm được phương pháp chiếm lĩnh tri thức mới. Các môn khoa học tự nhiên chứa đựng nhiều tiềm năng để bồi dưỡng và phát triển năng lực GQVĐ. Mỗi nhiệm vụ học tập có những đặc trưng riêng góp phần quan trọng trong việc bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS. Đặc biệt, đối với các nội dung kiến thức gắn liền với thực tiễn, việc ứng dụng CNTT nói chung và việc khai thác và sử dụng mạng Internet nói riêng vào dạy học là một hướng đi thích hợp và mang tính cấp thiết.